Middachten Historische park en tuinaanleg

De Historische tuin- en parkaanleg van Middachten (onderdeel 2) kenmerkt zich door de hiërarchische compositie, waarbij een geometrisch patroon van lanen, waterlopen, weiden en bossen op het, in het centrum van de buitenplaats gelegen, omgrachte kasteel met bijgebouwen zijn georiënteerd. Deze centraal gerichte, ruimtelijke dynamiek van de aanleg werkt voornamelijk naar binnen toe, maar toch is op formele wijze het weidse landschap rondom bij de compositie van de aanleg betrokken.

De tuin- en parkaanleg van Middachten heeft verschillende fases doorlopen. De kern wordt gevormd door het in oorsprong middeleeuwse huis met zijn voorplein en bijgebouwen, gelegen binnen een omgrachting, zoals op de oudste kaart van Van Geelkercken (1652) te zien is. De oprijlaan naar het kasteel toe, de ovale ruimte voor het voorplein en de rechthoekige terrasvormige uitbouwen (bastions) aan het voorplein zijn thans nog aanwezig. Aan het eind van de 17de en het begin van de 18de eeuw kwam de Hollands-classicistische aanleg tot stand, waarvan thans de rechthoekige vorm, de bomensingels, een deel van het padenpatroon, de grachten- en lanenstructuur resteren. De rechthoekige tuinaanleg rond het kasteel is aan de oost- en zuidkant omgracht (ca. 1700), terwijl de west- en noordkant afgesloten worden door een tuinmuur.

Aan de zuidkant heeft de gracht, op de lengteas van de aanleg, een halve cirkelvormige uitstulping omsloten door de singelbeplanting. Evenwijdig aan de noordmuur loopt een dwarsas langs het huis. Deze laan met laat 18de-eeuwse eikenbomen leidt naar het administratiegebouw (rechts) en naar een lange vijver, de Paardengracht gemaakt (links). Deze waterloop loopt schuin in noordoostelijke richting en functioneert als Grand Canal. Achtereenvolgens lag in de 18de eeuw langs deze wateras de bleek, een sterrenbos, een eendenkooi en een visvijver.

Thans wordt de gracht geflankeerd door een rabattenbos (Kooibosch) en de eendenkooi. Achter de vijver ligt een elsenhakhoutbos (Faisantenbosch), dat wordt afgesloten door een dubbel beplante eikenlaan (Eikenstraat). Het buitenterrein wordt bepaald door een historisch lanenpatroon van parallelle en loodrecht op elkaar staande lanen. De verschillende dwarslanen en schapendriften lopen door tot in het Middachterbos eindigend op de Willemsberg als centrum van een stervormige lanenstructuur, dat in het verleden deel uitmaakte van het jachtterrein van de Oranjes. De Middachter Allee vormt de scheidslijn tussen het vlakke weideland met het huis Middachten en het heuvelachtige terrein van de Veluwezoom. Deze laan is beplant met dubbele rijen beuken (herplant deels direct na WO II en deels in 1957).

Vanaf de Middachter Allee loopt de, met een dubbele bomenrij beplante, gebogen toegangslaan naar het rondeel. De oprijlaan wordt geflankeerd door weilanden en een boomgaard, waarop thans het zicht ontnomen wordt door rijen rododendrons. De theatrale opbouw van de smalle laan naar het weidse met beuken beplante rondeel wordt beëindigd met een frontaal zicht op het huis.

De hele opzet van de neoformele compositie van de tuinaanleg is door tuinarchitect H.A.C. Poortman (ca. 1900-1909), met enige wijzigingen van de Franse tuinarchitect R.E. André (1908), gebaseerd op de 18de-eeuwse geometrische tuin. De structuur van het 17de-eeuwse lanenpatroon en grachtenstelsel vormde het kader van de nieuwe aanleg. Poortman deelde de tuin op in verschillende compartimenten, die elk een tuin met eigen karakter vormden.

Opgesomd met de klok mee allereerst de oranjerie- en bloementuin en de boomgaard (noordoosthoek), de oostparterre, die in 1908 werd vervangen door een ontwerp van André, het doolhof (zuidoosthoek), de zuidparterre op de as van de aanleg, het groene theater (zuidwesthoek), de westparterre en tenslotte in de noordwesthoek een combinatie van een crocketveld, een tennisbaan en een rozentuin (thans Lage Tuin genaamd). Elementen uit de 19de-eeuwse landschapsperiode, waarvoor E. Petzold een plan ontwierp (1878), bestaan uit boomgroepen en enkele exoten. Deze zijn door Poortman in zijn ontwerp opgenomen. In de loop van de 20ste eeuw is de tuinaanleg steeds meer vereenvoudigd en tenslotte gereduceerd tot grasparterres.

Sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw zijn er verschillende restauratieplannen voor de tuin gemaakt en is begonnen aan het herstel van de tuinaanleg. Het hart van de aanleg wordt gevormd door het huis met voorplein en bijgebouwen. In het midden van het voorplein ontwierp Poortman een ovale bloemendecoratie, die in ca. 1908 naar ontwerp van André werd gewijzigd in een, nog aanwezige, ovale buxusbroderie.

Het voorplein is met kiezenstenen bedekt, alleen voor de nutsgebouwen is een rechthoekig gedeelte bestraat met klinkers. Vanuit de Grote Zaal in het huis een mooi zicht op de verdiepte parterre de broderie (zuid), thans grasparterre, die in het midden door een pad in twee gelijke vakken wordt verdeeld. deze as benadrukt de zichtas vanuit het huis naar de IJssel, die nu verstoord wordt door de snelweg (1976) recht achter het huis. Aan weerzijde wordt de zuidparterre begrensd door drie begroeide coulissen. Het zuidoostelijke tuingedeelte bestaat uit een in 1993 teruggebracht rozentuin naar ontwerp van de tuinman De Bruin, met hulp van Poortman, uit 1926. Aan de gracht grenst een oude 18de-eeuwse beukenhaag. Ten oosten van het huis bevindt zich een grasparterre met onder meer een ceder en twee ginkgo"s die wellicht uit de landschappelijke aanleg afkomstig zijn. Deze oostparterre had oorspronkelijk een verdiepte ligging, maar werd in ca. 1960 met grond opgevuld.

De orangerietuin in de noordoosthoek heeft sinds 1995 weer een formele aanleg, naar het ontwerp van Poortman. Hiernaast bevindt zich een kruidentuin. De verdiepte kruidentuin is bereikbaar via twee hardstenen trapjes van twee treden met aan weerzijde een sokkel. Aan de noordwestkant van het huis is de neoformele aanleg uit het begin van de 20ste eeuw gelegen, thans met een beplanting van eenjarigen. Een houten treillage en rozenleiding vormen de afscheiding van onder andere de tennisbaan. Aan de westkant van het huis een half cirkelvormige grasparterre waarlangs borders (ca. 1909). De zuidwestkant bestaat uit een groentheater van taxus (ca.1901). Dit is een zeer weinig voorkomende vorm van tuininvulling in Nederland. De tuinaanleg die Poortman op Middachten realiseerde, bevatte enerzijds historiserende elementen uit de Hollands-classicistische aanleg en anderzijds bevatte de aanleg eigentijdse elementen, zoals de bloementuin. Alle paden die de tuinaanleg doorkruisen hebben een leemgrind bedekking.

Waardering: Historische Tuin- en Parkaanleg, behorend tot de historische buitenplaats Middachten van bijzonder cultuur- en tuinhistorisch belang: -vanwege de gaaf bewaarde 17de-eeuwse grachten- en lanenstructuur -vanwege de aanleg in neogeometrische stijl naar het ontwerp van Poortman uit het begin van de 20ste eeuw binnen een classicistisch kader van grachten en lanen als representatief voorbeeld van een in oorsprong formeel ingerichte buitenplaats, die in het begin van de 20ste eeuw in neogeometrische stijl in heringericht -vanwege het belang voor de geschiedenis van de Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur -vanwege de functioneel-ruimtelijke samenhang met de andere onderdelen van de buitenplaats,

De historie van de aanleg en ontwikkeling van de tuinen van Middachten zijn als apart onderdeel van het rijksmonument Landgoed Middachten opgenomen en na te lezen bij de monumentbeschrijving Middachten, park en tuinaanleg

Na grote herstel en verbouwingswerkzaamheden omtrent 1695-1698 van het huis Middachten in opdracht van Godard van Reede, heer van Middachten en Amerongen, werd tijdens deze periode en in de jaren erna begonnen met een uitgestrekte aanleg van bomenlanen. Tot op heden is dit merendeels bewaard gebleven. De symmetrische structuur van de eerste tuinaanleg van de 18e eeuw, werd eerst vanaf einde 19e eeuw verlaten voor tuinelementen in landschapsstijl, met meer gebogen vormen en lijnen en heuvels met groepjes bomen en slingerpaden. Graaf en gravin Aldenburg Bentinck lieten de bekende tuinarchitect H. Poortman begin 1900 een nieuw tuinontwerp uitvoeren. Het kon niet op volle tevredenheid rekenen, waarna tuinarchitect René Edouard André werd uitgenodigd het karwei in 1909 af te ronden. De stijl: neo barok. In 1926 werd in de zuidoosthoek de doolhof vervangen door het rosarium, naar ontwerp van tuinbaas de Bruin. Een restant van deze doolhof is nog herkenbaar aan de diepe beukenhaag buiten het rosarium. De tuinen werden aangelegd met behoud van de monumentale bomen uit eerdere fasen van aanplant.  Daarna zijn er herhaaldelijk kleine veranderingen doorgevoerd. In het voorjaar van 2020 is de oost- parterre in oude luister hersteld. De sierlijke buxusvormen zijn daarbij weggelaten in verband met de kwetsbaarheid voor schadelijke insecten. Definitieve invulling van de parterre zal op een later tijdstip worden besloten. Als bijzondere bomen, heesters en borders rond kasteel Middachten kunnen worden genoemd: - Beuk Berceau - Japamse notenboom Ginkgo"s - Libanon ceder - Magnolia Soulangeama - Rode Beuk - Struikkastanje - Treurkastanje - Tamme Kastanje - Paardenkastanje - Kornoelje Cornus Cousa - Zilveresdoorn - Suikeresdoorn - Tulpenboom - Plantenflora van Jkh. P.F. von Siebold - Vasteplantenborder - Eénjarigenborder - Oostparterre mer wilde bloemen - Citrusbomen/struiken - Rozentuin - Leifruit

Meer weten, zie de documenten: - Bijzondere bomen Middachten - Beelden, ornamenten, banken etc. in park Middachten - Borders in tuin Middachten