Gazelle Rijwielfabriek

De oorsprong van de Gazellefabriek ligt in 1892, toen postbeheerder Willem Kölling in Dieren besloot een fietsenhandel te beginnen, samen met smid Rudolf Arentsen. Dit was destijds een gewaagde stap, omdat de fiets als vervoermiddel nauwelijks bekend was. Hun bedrijf, Arentsen en Kölling, was gevestigd aan de Kerkstraat 8.

Bedrijfsgebouw
In 1902 kochten zij aan de Wilhelminaweg een bestaand bedrijfsgebouw, een voormalige lakfabriek, met het doel om zelf fietsen te gaan produceren. In datzelfde jaar werd waarschijnlijk naast de lakfabriek een nieuw fabrieksgebouw opgetrokken. De naastgelegen villa werd ingericht als directeurswoning. In 1904 trok Arentsen zich terug en hij werd opgevolgd door Hendrik Kölling, de broer van Willem.

De naam Gazelle werd al sinds 1902 gebruikt, maar werd in 1907 officieel als merknaam geregistreerd. In 1912-1913 werd het complex aanzienlijk uitgebreid met het huidige hoofdgebouw, dat vóór het bestaande gebouw werd geplaatst. Delen van het gebouw uit 1902 maken nog steeds deel uit van het complex. Links van het hoofdgebouw stond een klein ziekenhuis, dat tot 1913 bestond. Het terrein werd daarna door Gazelle overgenomen.

Gazelle Rijwielfabriek
In 1915 richtten de Köllings samen met hun neef Jan Breukink de "N.V. Gazelle Rijwielfabriek v/h Arentsen en Kölling" op. In de jaren daarna werd het bedrijf verder uitgebreid en vonden er diverse verbouwingen plaats. Zo werd het hoofdgebouw in de jaren twintig waarschijnlijk met een halve bouwlaag verhoogd en werden de kantoren gemoderniseerd.

Rijksmonument
Het huidige hoofdgebouw werd in 1912 ontworpen door de architect C.N. van Goor uit Rotterdam in samenwerking met de Dierense architect G.J. Uiterwijk (1863-1937). Het maakt onderdeel uit van het in de loop der tijd uitgebreide en meerdere malen verbouwde complex van de Gazellefabriek. Zo werd in 1919-1920 naar ontwerp van Uiterwijk en de bekende architect Arend Beltman (1863-1937) uit Enschede een, inmiddels verbouwde, loods met sheddaken toegevoegd. Beltman tekende ook voor de uitbreidingen uit de jaren 1938-1940.
Mede door de ligging naast het spoor en de spoorwegovergang is de fabriek beeldbepalend. Tegenover de fabriek bevindt zich een plantsoen met woningen die ten behoeve van werknemers van de Gazelle.
Bij het 25-jarig bestaan in 1927 werd de hal van het hoofdgebouw verfraaid met tegeltableaus en een lamp, ontworpen door de graficus André Vlaanderen.

In 1971 werd het bedrijf overgenomen door het Engelse Tube Investmentconcern, dat het in 1987 weer verkocht aan Derby International Corporation. Het hoofdgebouw uit 1912, de kern uit 1902, de restanten van de lakfabriek en het hekwerk aan de Wilhelminaweg zijn inmiddels rijksmonumenten.

Een uitgebreide beschrijving van de beschermde delen van de fabriek kunt u vinden door te klikken op de knop onder de foto’s rechtsboven in het scherm.